وقتی که صحبت از انرژی به میان می آید ، نمونه های آشنای انرژی مثل انرژی گرمایی ، نور و یا انرژی مکانیکی و الکتریکی در شهودمان مرور می شود . اگر با انرژی هسته ای و امکاناتی که این انرژی در اختیارمان قرار می دهد ، آشنا شویم ،شیفته ی آن خواهیم شد .

مقدمه

در واکنشهای شکافت هسته‌ای مقادیر زیادی نیز انرژی آزاد می‌گردد (در حدود 200Mev)، اما مسئله مهمتر اینکه نتیجه شکستن هسته ²³⁵U ، آزادی دو نوترون است که می‌تواند دو هسته دیگر را شکسته و چهار نوترون را بوجود آورد. این چهار نوترون نیز چهار هسته ²³⁵U را می‌شکند. چهار هسته شکسته شده تولید هشت نوترون می‌کنند که قادر به شکستن همین تعداد هسته اورانیوم می‌باشند. سپس شکست هسته‌ای و آزاد شدن نوترونها بصورت زنجیروار به سرعت تکثیر و توسعه می‌یابد. در هر دوره تعداد نوترونها دو برابر می‌شود، در یک لحظه واکنش زنجیری خود بخودی شکست هسته‌ای شروع می‌گردد. در واکنشهای کنترل شده هسته‌ای تعداد شکست در واحد زمان و نیز مقدار انرژی بتدریج افزایش یافته و پس از رسیدن به مقداری دلخواه ثابت نگهداشته می شود .

کاربردهای انرژی هسته ای

دید کلی:

انرژی هسته ای کاربرداری زیاد در پزشکی در علوم و صنعت و کشاورزی و... دارد. لازم به ذکر است انرژی هسته ای به تمامی انرژی های دیگر قابل تبدیل است ولی هیچ انرژی به انرژی هسته ای تبدیل نمی شود .موارد زیادی از کاربردهای انرژی هسته ای در زیر آورده می شود .

نیروگاه هسته ای:

نیروگاه هسته ای (Nuclear Power Station) یک نیروگاه الکتریکی که از انرژی تولیدی شکست هسته اتم اورانیوم یا پلوتونیم استفاده می کند. اولین جایگاه از این نوع در 27 ژوئن سال 1958 در شوروی سابق ساخته شد. که قدرت آن 5000 کیلو وات است. چون شکست سوخت هسته ای اساساً گرما تولید می کند از گرمای تولید شده رآکتور های هسته ای برای تولید بخار استفاده می شود از بخار تولید شده برای به حرکت در آوردن توربین ها و ژنراتور ها که نهایتاً برای تولید برق استفاده می شود .

بمب های هسته ای:

این نوع بمب ها تا حالا قویترین بمبهای و مخربترین های جهان محسوب می شود. دارندگان این نوع بمبهاجزو قدرت های هسته ای جهان محسوب می شود .

پیل برق هسته ای Nuelear Electric battery:

پیل هسته ای یا اتمی دستگاه تبدیل کننده انرژی اتمی به جریان برق مستقیم است ساده ترین پیل ها شامل دو صفحه است. یک پخش کننده بتای خالص مثل استرنیوم 90 و یک هادی مثل سیلسیوم.

جریان الکترون های سریعی که بوسیله استرنیوم منتشر می شود ازمیان نیم هادی عبور کرده و در حین عبور تعداد زیادی الکترون ها اضافی را از نیم هادی جدامی کند که در هر حال صدها هزار مرتبه زیادتر از جریان الکتریکی حاصل از ایزوتوپ رادیواکتیو استرنیوم 90 می باشد .

کاربردهای پزشکی:

در پزشکی تشعشعات هسته ای کاربردهای زیادی دارند که اهم آنها عبارتند از:

• رادیو گرافی

• گامااسکن

• استرلیزه کردن هسته ای و میکروب زدایی وسایل پزشکی با پرتو های هسته ای

• رادیو بیولوژی

کاربرد انرژی هسته ای در بخش دامپزشکی و دامپروری : 

تکنیکهای هسته ای در حوزه دامپزشکی موارد مصرفی چون تشخیص و درمان بیماریهای دامی ، تولید مثل دام ، اصلاح نژاد و دام ، تغذیه ، بهداشت و ایمن سازی محصولات دامی و خوراک دام دارد.

کاربرد انرژی هسته ای در دسترسی به منابع آب :

تکنیکهای هسته ای برای شناسایی حوزه های آب زیر زمینی هدایت آبهای سطحی و زیر زمینی ، کشف و کنترل نشت و ایمنی سدها مورد استفاده قرار میگیرد. در شیرین کردن آبهای شور نیز انرژی هستهای کاربرد دارد.

کاربردهای کشاورزی:

تشعشعات هسته ای کاربرد های زیادی در کشاورزی دارد که مهم ترین آنها عبارتست از:

• موتاسیون هسته ای ژن ها در کشاورزی

• کنترل حشرات با تشعشعات هسته ای

• جلوگیری از جوانه زدن سیب زمینی با اشعه گاما

• انبار کردن میوه ها

• دیرینه شناسی )باستان شناسی) و صخره شناسی )زمین شناسی) که عمر یابی صخره ها با C14 در باستان شناسی خیلی مشهور است.

کاربردهای صنعتی:

در صنعت کاربردها ی زیادی دارد از جمله مهمترین آنها عبارتند از:

• نشت یابی با اشعه

• دبی سنجی پرتویی(سنجش شدت تشعشعات ، نور و فیزیک امواج)

• سنجش پرتویی میزان سائیدگی قطعات در حین کار

• سنجش پرتویی میزان خوردگی قطعات

• چگالی سنج موادمعدنی با اشعه

• کشف عناصر نایاب در معادن

آنچه باید بدانیم:

تکنیکهای هسته ای بر کشف مینهای ضد نفر نیز کاربرد دارد. بنابرین ، دانش هسته ای با این قدرت و وسعتی که دارد، هر روز بر دامنه استفاده از فناوری هسته ای و بویژه انرژی هسته ای افزوده می شود. کاربرد انرژی در بخشهای مختلف به گونهای است که اگر کشوری فناوری هسته ای را نهادینه نماید، در بسیاری از حوزه‌های علمی و صنعتی ، ارتقای پیدا می کند و مسیر توسعه را با سرعت طی می نماید.

انرژی هسته ای در پزشکی هسته ای و امور بهداشتی:

در کشورهای پیشرفته صنعتی ، از انرژی هسته ای به صورت گسترده در پزشکی استفاده می گردد. با توجه به شیوع برخی از بیماریها از جمله سرطان ، ضرورت تقویت طب هسته ای در کشورهای در حال توسعه ، هر روز بیشتر می شود. موارد زیر از مصادیق تکنیکهای هسته ای در علم پزشکی است:

تهیه و تولید کیتهای رادیو دارویی جهت مراکز پزشکی هسته ای

تهیه و تولید رادیو دارویی جهت تشخیص بیماری تیرویید و درمان آنها

تهیه و تولید کیتهای هورمونی

تشخیص و درمان سرطان پروستات

تشخیص سرطان کولون ، روده کوچک و برخی سرطانهای سینه

تشخیص تومورهای سرطانی و بررسی تومورهای مغزی ، سینه و ناراحتی وریدی

تصویر برداری بیماریهای قلبی ، تشخیص عفونتها و التهاب مفصلی ، آمبولی و لختههای وریدی

موارد دیگری چون تشخیص کم خونی ، کنترل رادیو داروهای خوراکی و تزریقی و ...

 کاربرد انرژی هسته ای در تولید برق :

یکی از مهم ترین موارد استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای ، تولید برق از طریق نیروگاههای اتمی است. با توم به پایان پذیر بودن منابع فسیلی و روند رو به رشد توسعه اجتماعی و اقتصادی ، استفاده از انرژی هسته ای برای تولید برق را امری ضروری و لازم می دانند و ساخت چند نیروگاه اتمی را دنبال مینماید.

ایران هر ساله حدودا به هفت هزار مگاوات برق در سال نیاز دارد. نیروگاه اتمی بوشهر 1000 مگاوات برق را در صورت راه اندازی تامین می نماید. و احداث نیروگاههای دیگر برای رفع این نیازی ضروری است. برای تولید میزان برق حدود 190 میلیون بشکه نفت خام مصرف می شود. که در صورت تامین از طریق انرژی هسته ای سالیانه 5 میلیارد دلار صرفه جویی خواهد شد.

برتری انرژی هسته ای بر سایر انرژیها:

علاوه بر صرفه اقتصادی دلایل زیر استفاده از انرژی هسته ای را ضروری مینماید. منابع فسیلی محدود بوده و متعلق به نسلهای آتی میباشد. استفاده از نفت خام در صنایع تبدیل پتروشیمی ارزش بیشتری دارد. تولید برق از طریق نیروگاه اتمی ، آلودگی نیروگاههای کنونی را ندارد. تولید هفت هزار مگاوات با مصرف 190 میلیون شبکه نفت خام ، هزارتن دیاکسید کربن ، 150 تن ذرات معلق در هوا ، 130 تن گوگرد و 50 تن اکسید نیتروژن را در محیط زیست پراکنده می کند، در حالی که نیروگاه اتمی چنین آلودگی را ندارد.

نحوه آزاد شدن انرژي هسته‌اي

سوخت راکتورهاي هسته‌اي

انرژی شکافت هسته‌ای

کشف انرژی هسته‌ای در جریان جنگ جهانی دوم صورت گرفت و اکنون برای شبکه برق بسیاری از کشورها هزاران کیلو وات تهیه می کند (نیروگاه هسته ای). بحران انرژی بر اثر بالارفتن قیمت نفت در سال 1973 استفاده از انرژی شکافت هسته‌ای بیشتر وارد صحنه کرد. در حال حاضر ممالک اروپایی انرژی هسته‌ای را تنها انرژی می‌داند. که می‌تواند در اکثر موارد جایگزین نفت شود. استفاده از انرژی شکافت هسته‌ای که بر روی یک ماده قابل احتراق کانی که بصورت محدود پایه گذاری می‌شود. برای سایر کشورها خطرات بسیار دارد در حال حاضر تولید الکتریسته با استفاده از شکافت هسته‌ای کنترل شده به میزان زیادی توسعه یافته و مورد قبول واقع شده است. تولید انرژی هسته‌ای در کشورهای توسعه یافته بخش مهمی از طرح انرژی ملی را تشکیل می‌دهد.

انرژی بستگی هسته‌ای

می‌توان تصور کرد که جرم هسته ، M ، با جمع کردن Z (تعداد پروتونها) ضربدر جرم پروتون و N تعداد نوترونها ضربدر جرم نترون به دست می آید .

M = Z×M_p + N×M_n

از طرف دیگر M همیشه کمتر از مجموع جرمهای تشکیل دهنده‌های منزوی هسته است. این اختلاف به توسط فرمول انیشتین توضیح داده می‌شود که رابطه بین جرم و انرژی هم ارزی جرم و انرژی را برقرار می‌سازد. اگر یک دستگاه مادی دارای جرم باشد در این صورت دارای انرژی کلی E است. E = M C² که در آن C سرعت نور در خلا و M جرم کل هسته مرکب از نوکلئونها و E مقدار انرژیی است که در اثر فروپاشی جرم M تولید می‌شود. بنابر این اصول انرژی هسته‌ای بر آزاد سازی انرژی پیوندی هسته استوار است. هر سیستمی که دارای انرژی پیوندی بیشتر باشد پایدار می‌باشد. در واقع جرم مفقود شده در واکنشهای هسته‌ای طبق فرمول E = M C² به انرژی تبدیل می‌شود. پس انرژی بستگی اختلاف جرم هسته و جرم نوکلئونهای تشکیل دهنده آن است، که معرف کاری است که باید انجام شود تاوکلئونها از هم جدا شوند.

مواد شکافتنی

مواد ناپایدار برای اینکه به پایداری برسند، انرژی گسیل می‌کنند تا به حالت پایدار برسد. معمولا عناصری شکافت پذیر هستند که جرم اتمی آنها بالای 150 باشد ،²³⁵U و ²³⁸U در معادن یافت می‌شود. 99.3 درصد اورانیوم معادن ²³⁸U می‌باشد.و تنها 7% آن ²³⁵U می‌باشد. از طرفی ²³⁵U با نوترونهای کند پیشرو واکنش نشان می‌دهد. ²³⁸Uتنها با نوترونهای تند کار می‌کند، البته خوب جواب نمی‌دهد. بنابر این در صنعت در نیروگاههای هسته‌ای ²³⁵U به عنوان سوخت محسوب می‌شود. ولی به دلایل اینکه در طبیعت کم یافت می‌شود. بایستی غنی سازی اورانیوم شود، یعنی اینکه از 7 درصد به 1 الی 3 درصد برسانند.

شکافت ²³⁵U

در این واکنش هسته‌ای وقتی نوترون کند بر روی ²³⁵U برخورد می کند به ²³⁶U تحریک شده تبدیل می‌شود. نهایتا تبدیل به باریوم و کریپتون و 3 تا نوترون تند و 177 Mev انرژی آزاد می‌شود. پس در واکنش اخیر به ازای هر نوکلئون حدود 1 Mev انرژی آزاد می‌شود. در واکنشهای شیمیایی مثل انفجار به ازای هر مولکول حدود 30 Mev انرژی ایجاد می‌شود. لازم به ذکر است در راکتورهای هسته‌ای که با نوترون کار می‌کند، طبق واکنشهای به عمل آمده 2 الی3 نوترون سریع تولید می‌شود. حتما این نوترونهای سریع باید کند شوند.

مصارف صلح آمیز انرژی هسته ای

کابرد های دیگر فیزیک هسته ای

 به تجزیه و تحلیل موادی باشد که هیچ گونه امکان کنترلی روی آن نیست چه کاری می‌توان انجام داد؟ مثلاً اگر بخواهیم مقداری خاک کفش مشخص مظنونی یا موی سر یک انسان و یا نفت خام یک کشتی را که مقداری از کالای خود را بطور غیر قانونی در جای دیگر فروخته است تجزیه و تحلیل نمایید، چه کاری می‌توانیم بکنیم؟ البته می‌توان از روش شیمیایی استفاده کرد؛ اما روش سریع و مطمئن تری هم وجود دارد. نمونه ای از ماده ای را که نیاز به تجزیه دارد برداشته و آن را با ایزوتوپ رادیواکتیو مخلوط می‌کنیم، نمونه رادیواکتیو شده را در یک راکتور تحقیقاتی به وسیله نوترون بمباران می‌کنیم. با جذب نوترون نمونه پایدار شده و اتم های جسم مورد آزمایش نیز رادیواکتیو می‌شوند و تابش می‌کنند. مقدار تابش برای هر عنصر متفاوت است. بنابراین اگر ده عنصر مختلف در نمونه داشته باشیم، ده نوع تابش مختلف نیز خواهیم داشت. از روی این تابش‌ها می‌توان نوع و میزان عناصر تشکیل دهنده نمونه را مشخص کرد. از این روش می‌توان برای ردیابی آلودگی هوا و هم چنین آلودگی دریا توسط نفت کش‌ها استفاده کرد. با آزمایش 40 نوع نفت مختلف که در نقاط مختلف جهان استخراج می‌شوند دانشمندان به این نتیجه رسیدند که در تمام مواد نفتی هفت نوع عنصر مشترک وجود دارد. اما مقدار آنها در نفتی که در یک نقطه استخراج می‌شود با نفت نقطه دیگر دنیا متفاوت است . هنگامی که مواد نفتی در جایی مشاهده می‌شوند نمونه ای از آن به آزمایشگاه برده شده و در معرض تابش نوترونی قرار می‌گیرد و به این ترتیب عناصر مختلف آن و مقدار آنها مشخص می‌شود. و می‌توان به طور دقیق اعلام کرد که کدام کشتی مسئول آلوده سازیی بوده است . آلوده نیز وجود دارد. ابتدا وسیله صافی هایی آلودگی هوا گرفته می‌شود. و سپس به وسیله همان روشی که در بالا توضیح داده شده نوع و مقدار عناصر زیان آور موجود درا آن مشخص می‌شود. با تهیه نقشه های برای آلودگی هوا مشابه نقشه های تغییرات جوی، می‌توان پیش گویی هایی در مورد آلودگی هوا انجام داد و اقدامات لازم را در رابطه با پاکیزه نگه داشتن هوا انجام داد.2- یکی دیگر از کاربردهای تابش های هسته ای تصویر برداری است. همانطور که می‌دانید برای تصویر برداری از اجسام تیره ( کدر ) مثل بدن انسان از اشعه ایکس استفاده می‌شود. حالا اگر از اشعه ای پرانرژی تر از اشعه X استفاده کنیم، قابلیت نفوذ در عمق بیشتری را دارد و به این ترتیب از اجسام ضخیم تر نیز می‌توان عکس برداری کرد. اشعه گاما خیلی از اشعه X قوی تر است و می‌تواند در فلزات و اجسام تیره به قطر چند اینچ نفوذ کند و این امکان را برای مهندسین فراهم کند تا داخل ماشین آلات را مشاهده نماید.

3- ردیابی ایزوتوپ رادیواکتیو را تقریباً در تمام مراحل تأسیسات صنعتی پتروشیمی می‌توان مشاهده نمود. هنگام کشف و استخراج نفت، دانشمندان میله های رادیواکتیو را داخل چاههای آزمایشی فرو برده، سپس میزان انتشار تشعشع رادیواکتیو را در طبقات مختلف اندازه می‌گیرند زمین شناسان میزان بازتاب اشعه رادیواکتیو را ثبت نموده و یک تصویر واضح و دقیق از طبقات زیرین جهت حفاری بیشتر برای رسیدن به نفت در آن منطقه یا متوقف کردن کار به دست می‌آورند، در تأسیسات تصفیه و پالایش از ردیابی های ایزوتوپ های رادیواکتیو جهت دنبال کردن مواد پتروشیمی و آماده سازی آنها در قسمتهای مختلف استفاده می‌شود. در مرحله نهایی محصولات مواد نفتی تصفیه شده جهت تعیین درجه خالص بودن آنها با استفاده از ایزوتوپهای رادیواکتیو آزمایش می‌شوند در هنگام انتقال مواد نفتی در فاصله های زیاد، چون شرکتهای مختلف نفتی از لوله های نفت مشترک استفاده می‌کنند ردیابی ایزوتوپی مختلف جهت علامت گذاری ابتدای انتقال هر محموله نفتی به کار برده می‌شوند.

ديدگاه كشورهاي پيشرفته نسبت به انرژي هسته‌‏اي

در اين قسمت در تاييد ديدگاه فوق به نگرش كشورهاي پيشرفته به انرژي هسته‌‏اي و سياست‌‏هاي آنها در اين زمينه اشاره مي‌‏شود. اگر اين فرض را بپذيريم كه كشورهاي پيشرفته منافع خود را مي‌‏شناسند و دنبال مي‌‏نمايند، آنچه آنها دنبال مي‌‏كنند و ديدگاههايي كه براي خود مطرح مي‌‏نمايند، مي‌‏تواند نشانگر تحولات در زمينه بازار انرژي آينده و جايگزين‌‏سازي انرژي پايه در جهان باشد.
الف- آمريكا: آمريكا 103 راكتور فعال انرژي هسته‌‏اي دارد و در حال حاضر 22 درصد از انرژي مورد نياز اين كشور از منابع هسته‌‏اي تامين مي‌‏شود. براساس پيش‌‏بيني اداره اطلاعات انرژي آمريكا انتظار مي‌‏رود طي بيست سال آينده تقاضا براي انرژي در آمريكا 50 درصد افزايش يابد. اگر اين تقاضا بخواهد با استفاده از انرژي بدون آلودگي برآورده شود، تنها انرژي هسته‌‏اي از چنين پتانسيلي برخوردار است. آقاي كين معاون موسسه انرژي هسته‌‏اي آمريكا معتقد است كه تنها انرژي هسته‌‏اي قادر است الكتريسته تميز، قابل اتكا و قابل قبول از نظر قيمت و سالم را به منظور تامين نياز انرژي آمريكا تامين نمايد. در حال حاضر برق هسته‌‏اي دومين منبع تامين انرژي برق را در اين كشور تشكيل مي‌‏دهد. اگر تقاضا براي انرژي طي سال‌‏هاي آينده از طريق انرژي هسته‌‏اي تامين شود، اين انرژي به منبع اصلي تامين انرژي آمريكا تبديل مي‌‏گردد. آقاي سناتور كارپر پس از بازديد از تاسيسات هسته‌‏اي اين كشور در كميته مقررات هسته‌‏اي مي‌‏گويد؛ به اعتقاد من مهم است كه ما به راه خود به منظور اتكا به انرژي هسته‌‏اي براي تامين بخشي از نياز انرژي خود ادامه دهيم.در حال حاضر شركت‌‏هاي آمريكايي با مشاركت دولت آمريكا امكان توسعه نسل بعدي راكتورهاي هسته‌‏اي را در دست بررسي دارند. در دهه گذشته توليد برق هسته‌‏اي آمريكا افزايش زيادي داشته اما هيچ نيروگاه جديدي ساخته نشده است، با اين حال بين سال‌‏هاي 1994 تا 2004 ميزان افزايش توليد انرژي هسته‌‏اي آمريكا معادل ساخت 18 نيروگاه 1000 مگاواتي جديد بوده كه اين ميزان صرفا با افزايش كارايي بدست آمده است. طي چهار سال گذشته كميسيون مقررات هسته‌‏اي توليد 2300 مگاوات انرژي هسته‌‏اي را به تصويب رسانده و 1100 مگاوات ديگر نيز در دست بررسي دارد.
ب- ژاپن: در ژاپن 52 راكتور هسته‌‏اي مشغول فعاليت مي‌‏باشند و ظرفيت توليد آنها 46 گيگاوات مي‌‏باشد، اين ميزان يك سوم توليد برق در اين كشور را شامل مي‌‏شود. بيشتر اين راكتورها از نوع آب سبك هستند، چهار راكتور ديگر در دست ساخت است و هشت راكتور نيز در دست برنامه‌‏ريزي مي‌‏باشد. ژاپن پس از آمريكا و فرانسه سومين كشور از نظر ميزان توليد انرژي هسته‌‏اي به شمار مي‌‏رود. با تكميل تمامي اين راكتورها تعداد راكتورهاي هسته‌‏اي ژاپن به 64 و ظرفيت توليد آنها به بيش از 60 هزار گيگاوات خواهد رسيد. اين در حالي است كه نفت تنها ده درصد از انرژي برق مورد نياز اين كشور را توليد مي‌‏نمايد. با توجه به روند انتقال كارخانجات به خارج از ژاپن و تبديل چين و هند به مراكز توليد جهاني, افزايش توليد انرژي هسته‌‏اي, روند كاهش جمعيت از سال 2007 و سرمايه‌‏گذاري ژاپن در حوزه‌‏هايي كه نياز به انرژي كمتري دارد، به نظر نمي‌‏رسد نياز ژاپن به نفت رشد زيادي داشته باشد. براساس آمار سال 2002 ميلادي 6/26 درصد برق اين كشور از گاز , 22 درصد از زغال سنگ و تنها 10 درصد از نفت به دست مي‌‏آيد. با توجه به برنامه‌‏هاي توليد انرژي و چشم‌‏انداز مصرف، ممكن است سهم نفت و زغال سنگ به دلايل زيست محيطي از اين هم كمتر شود.با توجه به اهميت امنيت انرژي، سياست ژاپن اتكاي بيشتر به انرژي هسته‌‏اي و كاهش مصرف انرژي‌‏هاي فسيلي است. سوخت هسته‌‏اي براي مدت زمان طولاني‌‏تري قابل استفاده است و ذخيره سازي آن نيز آسان‌‏تر انجام مي‌‏پذيرد. علاوه بر اين اگر سوخت هسته‌‏اي بازيافت شود و اورانيوم و پلوتونيوم بدست آمده از طريق چرخه سوخت مجددا به راكتورها باز گردانده شود، برق هسته‌‏اي به يك انرژي داراي منبع داخلي تبديل مي‌‏شود و خودكفايي كشورها را افزايش مي‌‏دهد.
ژاپن به منظور استفاده بهينه از انرژي و افزايش استقلال خود دراين زمينه به عنوان يك سياست ملي به توسعه برنامه چرخه سوخت هسته‌‏اي مبادرت كرده و پيشرفت‌‏هايي نيز در زمينه چرخه سوخت و مديريت پس‌‏مانده سوخت داشته است. ژاپن مصمم به بهره برداري از اين منبع گرانبهاي انرژي در قرن 21 است. قانون انرژي اتمي سال 1955 اصول استفاده از انرژي هسته‌‏اي را تدوين مي‌‏كند و اين قانون تصريح مي‌‏نمايد كه تحقيق, توسعه و بهره‌‏برداري از انرژي هسته‌‏اي تنها براي اهدافصلح‌‏آميزصورت خواهدگرفت .

ج- انگليس: گزارش منتشره توسط مجمع انرژي هسته‌‏اي بريتانيا مي‌‏گويد؛ انرژي هسته‌‏اي تنها انرژي فاقد آلودگي و قابل رقابت با ساير انرژي‌‏ها و داراي توان توليد زياد است اما تنها به دلايل ايديولوژيكي اين گزينه كنار گذاشته شده است و يا چنين وانمود مي‌‏شود. اين گزارش خواستار تجديدنظر سريع انگليس در سياست كاهش سهم انرژي هسته‌‏اي است كه تاكنون دنبال مي‌‏شده و معتقد است كه ادامه روند فعلي خطرات جدي براي انگليس طي نيم قرن آينده به همراه خواهد داشت. توليد برق هسته‌‏اي در حال حاضر از انتشار 12 تا 24 ميليون تن كربن در سال جلوگيري مي‌‏نمايد. انرژي هسته‌‏اي از جمله معدود تكنولوژي‌‏هايي است كه مي‌‏تواند اهداف سياست استراتژيك انرژي انگليس را برآورده سازد و يا براي اين منظور توسعه داده شود. ضمن اين كه پيشرفت‌‏هاي بدست آمده در تكنولوژي هسته‌‏اي به توسعه ساير بخش‌‏ها از جمله دانش پزشكي و كشاورزي نيز كمك نمايد. اين دستاوردها قابل انتقال به صنايع مختلف مي باشد. علاوه بر اين سرمايه‌‏گذاري بر تكنولوژي هسته‌‏اي امكان به كارگيري بخش قابل توجهي از نيروهاي تحصيل‌‏كرده را فراهم مي‌‏آورد كه در غير اين صورت امكان اشتغال آنها محدود خواهد بود.

چشم‌‏انداز آينده انرژي در جهان : يك از منابعي كه براي پيش‌‏بيني بازار انرژي مورد استفاده قرار مي‌‏گيرد، سالنامه چشم‌‏انداز انرژي جهان است كه توسط اداره اطلاعات انرژي آمريكا منتشر مي‌‏شود، نگاهي به ديدگاههاي موسسه انرژي هسته‌‏اي آمريكا به سالنامه چشم‌‏انداز انرژي 2005 نشان مي‌‏دهد كه تا چه حد ديدگاههاي كه در اين گونه نشريات منتشر مي‌‏شود، ممكن است براي كشورها گمراه كننده باشد. اين موسسه معتقد است كه پيش‌‏بيني‌‏هاي اداره اطلاعات انرژي دقيق و مبتني بر واقعيات نيست. اين نشريه پيش‌‏بيني نموده كه كل توليد انرژي هسته‌‏اي از 764 ميليارد كيلووات ساعت در سال 2003 به 830 ميليارد كيلووات ساعت در سال 2025 افزايش خواهد يافت. اين اداره در سال 99 پيش‌‏بيني نموده بود كه تا سال 2020 به ميزان 5800 مگاوات از ظرفيت توليد انرژي هسته‌‏اي كاسته خواهد شد. پيش‌‏بيني كاهش ظرفيت توليد انرژي هسته‌‏اي در سال‌‏هاي بعد نيز همه ساله به ميزان كمتري ادامه يافت و تا سال 2002 به 9700 مگاوات رسيد.در سال جاري اين روند معكوس شده و پيش‌‏بيني‌‏هاي اين نشريه افزايش محدودي را نشان مي‌‏دهد كه خود نشانگر نادرست بودن پيش‏بيني‌‏هاي گذشته (و حتي پيش‌‏بيني فعلي) اين نشريه پيش‌‏بيني نموده كه تا سال 2025 به دليل هزينه‌‏هاي بالاي توليد برق هسته‌‏اي هيچ نيروگاه جديدي در آمريكا ساخته نخواهد شد. اين در حالي است كه بخش‌‏هاي ديگر معتقدند تقاضا براي انرژي در آمريكا تا آن زمان 50 درصد افزايش مي‌‏يابد و هيچ گزينه‌‏اي جز انرژي هسته‌‏اي وجود نخواهد داشت. يكي از دلايل چنين پيش‌‏بيني‌‏هايي هزينه بالاي توليد انرژي هسته‌‏اي عنوان شده است. اين نشريه معتقد است هزينه توليد هر كيلووات برق هسته‌‏اي 1928 دلار خواهد بود. اين برآورد با ساير برآوردها فاصله زيادي دارد. ساير برآوردهاي هزينه‌‏اي بين 1100 تا 1500 دلار براي هر كيلووات برق هسته‌‏اي را برآورد مي‌‏نمايند. مبناي اين برآوردها پيشرفت‌‏هاي تكنولوژيكي است كه طي سه دهه گذشته در طراحي و ساخت راكتورهاي هسته‌‏اي بدست آمده و اين تجارب مي‌‏تواند هزينه ساخت آنها را به ميزان قابل توجهي كاهش دهد. اين صرفا يك نظريه نيست و در حال حاضر نيروگاههاي با اين برآوردها را در برخي كشورها در دست ساخت مي‌‏باشد. مدل راكتور API000 وستينگ هاوس و مدل پيشرفته آب‌‏جوشان آژانس انرژي GE دو نمونه آن است. هزينه هر كيلووات انرژي برق توليد شده توسط اين راكتورها كمتر از 1400 دلار خواهد بود و با ساخت دستگاههاي بعدي اين هزينه تا حدود 1000 دلار براي هر كيلووات كاهش مي‌‏يابد كه به خوبي با ساير نيروگاههاي توليد برق قابل رقابت خواهد بود. بر اساس اين ارزيابي‌‏ها اگر هزينه توليد هر كيلووات انرژي هسته‌‏اي 1250 دلار باشد، تا سال 2020 حدود 23000 مگاوات بر ظرفيت توليد انرژي هسته‌‏اي آمريكا افزوده خواهد شد و اگر هزينه توليد 1125 دلار باشد، 62 هزارمگاوات برميزان توليد افزوده مي‌‏شود كه اين به معني ساخت تعداد قابل توجه نيروگاه هسته‌‏اي ديگر در آمريكا تا 2020 و برخلاف پيش‌‏بيني سالنامه چشم‌‏انداز انرژي 2005 است. براساس برخي پيش‌‏بيني‌‏ها مصرف جهاني انرژي از 1999 تا 2020 ,60 درصد افزايش مي‌‏يابد. بيشترين اين افزايش در كشورهاي جنوب شرق آسيا خواهد بود و اين كشورها براي تامين تقاضا براي برق بايد ظرفيت توليد خود را دو برابر افزايش دهند. در حال حاضر 80 درصد انرژي جهان از انرژي‌‏هاي فسيلي بدست مي‌‏آيد كه به شيوه‌‏هاي سنتي استفاده مي‌‏شوند. اين امر خطرات زيادي را براي محيط زيست جهان درپي دارد.
از ديدگاه گزارش تحقيقاتي دويچه بانك آلمان، آينده انرژي بدون سهم بالاتري براي انرژي‌‏هاي تجديدپذير غيرقابل تصور است. اين تحقيق تاكيد مي‌‏كند كه آلمان و اروپا نبايد منتظر رهبري سياسي آمريكا در زمينه انرژي و تضمين ژئوپلتيكي اين كشور بمانند. گام‌‏هايي بايد براي مقابله با انحصار خطوط لوله گاز طبيعي برداشته شود تا رقابت امكان‌‏پذير باشد.
در حال حاضر انرژي هسته‌‏اي 6/12درصد, گاز طبيعي 5/22 درصد, انواع زغال سنگ 1/25 درصد, نفت 4/36 درصد و ساير منابع 4/3 درصد انرژي جهان را تامين مي‌‏نمايند. با توجه به كاهش ذخاير نفت و گاز و نياز به حل مشكلات زيست محيطي انرژي‌‏هاي فسيلي سهم بسيار كمتري در تامين انرژي آينده خواهند داشت. كاهش سهم نفت و ذغال‌‏سنگ و افزايش سهم گاز و انرژي هسته‌‏اي طي دهه‌‏هاي آينده اجتناب‌‏ناپذير است . از بعد تقاضا تا سال 2020 تقاضا براي انرژي در دو كشور هند و چين كه يك سوم جمعيت جهان را در خود جاي داده‌‏اند، به دو برابر افزايش مي‌‏يابد. از بعد عرضه ناتواني اپك در افزايش توليد بي‌‏ثباتي عربستان, عراق, ونزوئلا, نيجريه هدف قرارگرفتن منابع و خطوط انتقال نفت توسط تروريسم بين‌‏المللي و همگي خطر كمبود نفت را موجب شده است. ضعف اپك نقش سفته‌‏بازان بين‌‏المللي را در بازار نفت افزايش داده است. نفت هنوز به بالاترين قيمت خود نرسيده اما روند قيمت‌‏ها سير صعودي خواهد داشت. چشم انداز روشني براي پايان اين معضلات در آينده نزديك به چشم نمي‌‏خورد، لذا بحران‌‏هاي سياسي حتي اگر تشديد نشوند، به صورت مهار شده ادامه خواهند يافت و اين امر افزايش بيش از پيش قيمت انرژي را به همراه خواهد داشت. نشانه‌‏ها نيز حاكي از اين است كه اوج توليد نفت زودتر از پيش‌‏بيني‌‏هاي انجام شده خواهد بود و برخي تحليل‌‏ها اواخر اين دهه را به عنوان نقطه اوج نفت به شمار مي‌‏آورند، بنابراين براساس آنچه گفته شد دو تحول طي دو دهه آينده قطعي است؛ اول افزايش قيمت نفت و دوم جايگزيني انرژي هسته‌‏اي به جاي نفت طي سه دهه آينده اما اين تحولات تحولاتي بنيادين در عرصه بين‌‏المللي به شمار مي‌‏روند و همچنان كه تجربه عراق نشان داد اين زايمان انرژي جديد در جهان بدون درد نخواهد بود.

نگراني‌‏هاي امنيتي انرژي هسته‌‏اي :

همه نگراني در خصوص انرژي هسته‌‏اي امكان استفاده غير صلح‌‏آميز از آن است اما به نظر نمي‌‏رسد كه اين نگراني علت اصلي گسترش تكنولوژي هسته‌‏اي باشد، همچنانكه گزارش سازمان انرژي انگليس تاكيد مي‌‏كند رابطه ميان استفاده از علوم هسته‌‏اي براي انرژي و تسليحات رابطه پيچيده‌‏اي است. هر دو مبتني بر شكاف هسته‌‏ است اما سوخت هسته‌‏اي از مواد قابل كاربرد در تسليحات كاملا متفاوت است و تبديل يكي به ديگري يك فرايند صنعتي دشوار مي‌‏باشد، بنابريان كشوري ممكن است از انرژي هسته‌‏اي برخوردار باشد اما فاقد تسليحات هسته‌‏اي باشد و برعكس. در عمل تمام كشورهايي كه اقدام به توسعه تسليحات هسته‌‏اي نموده‌‏اند، اين كار را از طريق برنامه‌‏اي مجزا از برنامه انرژي هسته‌‏اي انجام داده‌‏اند. به همين دليل است كه آژانس انرژي اتمي از زمان تاسيس تاكنون موفقيت زيادي در جلوگيري از گسترش تسليحات هسته‌‏اي داشته است. در صورتي كه اين فرايند قابل تشخيص نباشد، اساسا تدوين كنوانسيون منع گسترش و موجوديت آژانس بين‌‏المللي انرژي هسته‌‏اي به زير سوال مي‌‏رود.
اكنون يا بايد بپذيريم كه فرايند دستيابي به تكنولوژي نظامي و غير نظامي هسته‌‏اي يكي است كه در اين صورت موجوديت ان پي تي و آژانس زير سوال مي‌‏رود و اين سوال مطرح مي‌‏شود كه" اگر اين دو يكي است، پس مجاز شمردن دستيابي به تكنولوژي هسته‌‏اي در ابتدا اشتباه بوده و تدوين كنندگان ان پي تي از اين موضوع مطلع نبوده‌‏اند يا اين مجاز شمردن امري صوري بوده كه از ابتدا صورت پذيرفته و آنها به آن اعتقادي نداشته‌‏اند و يا خبر پيشگيري از گسترش تسليحات از طريق نظام بازرسي امكان‌‏پذير است و دلايل مخالفت كشورهاي صنعتي با گسترش تكنولوژي هسته‌‏اي در جاي ديگري نهفته است."
سوال ديگر كه در اينجا مطرح مي‌‏شود، اين است كه" اگر آژانس موفق نبوده و ان پي تي از ابتدا نادرست بوده است، آژانس بايد در انجام ماموريت خود ناكام مانده باشد. در اين صورت اين پرسش مطرح مي‌‏شود كه كدام يك از كشورهايي كه زير نظر آژانس به فعاليت هسته‌‏اي مشغول بونده‌‏اند، اقدام به استفاده نظامي از آن نموده‌‏اند؟ آيا واقعا اين كشورها هيچ انگيزه‌‏اي براي اين كار نداشته‌‏اند يا اين كه آژانس در جلوگيري از گسترش تسليحات هسته‌‏اي موفق بوده است؟"
با توجه به اين كه استفاده نظامي عمدتا توسط كشورهايي صورت پذيرفته كه تحت نظارت آژانس قرار ندارند، اين سوال مطرح مي‌‏شود كه" در اين صورت چرا فشارها بر كشورهايي به عمل مي‌‏آيد كه تحت نظارت آژانس قرار دارند؟ آيا هدف اين تلاش در انحصار نگاه داشتن تكنولوژي هسته‌‏اي با توجه به اهميت آن در تامين انرژي جهان در آينده نيست و به نوعي تلاش براي كنترل انرژي آينده محسوب نمي شود؟"ديدگاهي كه امروز بيان مي‌‏شود، اين است كه بازيافت موجب توليد پلوتونيوم قابل استفاده در تسليحات هسته‌‏اي مي‌‏گردد و به گسترش تسليحات كمك مي‌‏نمايد. اگر از نظر فني اين ديدگاه درست باشد، پرسش اينجا است كه" مگر اين يك كشف جديد است و در ابتداي تدوين ان پي تي و تاسيس آژانس متخصصين امر به آن واقف نبوده‌‏اند؟ در صورتي كه با پايان يافتن جنگ سرد و اهميت يافتن دستيابي به توسعه اقتصادي و تكنولوژيك، آيا ديدگاههايي كه امروزه مطرح مي‌‏شود، به دليل افزايش اهميت انرژي هسته‌‏اي در تامين انرژي مورد نياز جهان نيست؟"دولت آمريكا از زمان كارتر به بعد فشار بر كشورها به منظور عدم بازيافت را آغاز كرد. آمريكا، انگليس و فرانسه از معدود كشورهاي دارنده تكنولوژي بازيافت هستند و مي‌‏توانند خدمات تجاري لازم را به ديگر كشورها ارايه دهند و مهمترين مخالف گسترش تكنولوژي صلح‌‏آميز هسته‌‏اي به ويژه چرخه سوخت نيز كشورهاي دارنده آن هستند. آيا نگراني از گسترش تسليحات هسته‌‏اي در جهان محدود به اين كشورها مي‌‏شود و بقيه جهان از اين بابت نگراني ندارند؟به طور كلي نگراني از گسترش تسليحات توسط كشورهايي كه زير نظر آژانس فعاليت مي‌‏نمايند، نگراني بجايي به نظر نمي‌‏رسد، تسليحات هسته‌‏اي تنها يك بار و آن هم توسط آمريكا در جهان استفاده شد. امروزه اساسا ماهيت چالش‌‏هاي امنيتي در جهان به گونه‌‏اي نيست كه تسليحات هسته‌‏اي در آنها قابل استفاده باشد، عمده جنگ‌‏ها داخلي‌‏اند و يا در يك منطقه محدودي جريان دارند كه حتي اگر طرفين درگير به تسليحات هسته‌‏اي دسترسي داشته باشند، استفاده از آن برايشان ميسر نيست.به طور كلي تسليحات هسته‌‏اي تسليحاتي بي‌‏مصرفند كه كشورهاي دارنده نيز صرفا هزينه نگهداري آنها را مي‌‏پردازند، بدون اين كه اين تسليحات تاثيري بر امنيت ملي آنها داشته باشد. تجربه آلمان و ژاپن به عنوان كشورهاي فاقد تسليحات هسته‌‏اي طي نيم قرن گذشته نشان مي‌‏دهد كه داشتن يا نداشتن اين تسليحات حتي از نظر پرستيژي كمكي به جايگاه بين‌‏المللي كشورها نمي‌‏نمايند. ضمن اين كه اين تسليحات نتوانست مانع از فروپاشي شوروي شود بلكه به دليل هزينه‌‏هاي بالاي توليد و نگهداري آنها به فروپاشي شوروي نيز كمك نمود، لذا به طور كلي دستيابي به تسليحات هسته‌‏اي جذابيت گذشته خود را از دست داده است. اين گونه نيست كه بسياري از كشورها درپي دست‌‏يابي به آن باشند و بايد تلاش شود تا از گسترش اين گونه تسليحات جلوگيري به عمل آيد. حتي اگر رژيم‌‏هاي كنترل نيز وجود نمي‌‏داشت، بعيد به نظر مي‌‏رسد كه بسياري از كشورها درصدد دستيابي به آن بر مي‌‏آمدند.امروزه ماهيت چالش‌‏هايي كه كشورها با آن مواجهند، نسبت به گذشته متفاوت است. دغدغه اصلي بسياري از كشورها به ويژه كشورهاي در حال توسعه مشكلات اقتصادي است و نه امنيتي و دستيابي به تكنولوژي نظامي هسته‌‏اي كمكي به حل اين معضلات نمي نمايد كه كشورها درصدد آن باشند. براي مثال در ايران معضل بيكاري, فقر, مشكلات زيست محيطي و... از مشكلات مهم به شمار مي‌‏رود. ايران اگر از سوي آمريكا تهديد نشود با هيچ تهديد امنيتي درمنطقه پيرامون خود مواجه نيست كه براي مقابله با آن به قدرت بازدارندگي بالا نياز داشته باشد و حتي در خصوص آمريكا نيز اين كشور علي‌‏رغم تهديدهاي لفظي كه به عمل مي‌‏آورد، فاقد توانايي لازم براي ضربه زدن به ايران بدون پرداخت هزينه‌‏هاي آن است. بنابراين از نظر امنيتي روندهاي جهاني و منطقه‌‏اي به سمتي نيست كه انگيزه لازم را براي دستيابي به تسليحات هسته‌‏اي فراهم آورد، به جز اقدامات آمريكا در اشغال عراق كه از نيازهاي اقتصادي اين كشور ناشي مي‌‏شد، از نظر بين‌‏المللي روند ديگري كه دستيابي به توانايي هسته‌‏اي را توجيه‌‏پذير سازد، وجود ندارد. بنابراين تغيير رفتار آمريكا يكي از مهمترين راههاي جلوگيري از گسترش تسليحات هسته‌‏اي در جهان مي باشد.

نتيجه‌‏گيري

به طور كلي بررسي وضعيت و چشم‌‏انداز انرژي جهان نشانگر افزايش جايگاه انرژي هسته‌‏اي در سبد انرژي جهان مي‌‏باشد. همچنين ديدگاهها و سياست‌‏هاي انرژي قدرت‌‏هاي بزرگ نيز نشان مي‌‏دهد كه همگي در خصوص افزايش سهم انرژي هسته‌‏اي در مجموعه منابع توليد انرژي اتفاق نظر دارند و سياست‌‏هاي خود براي آينده را نيز بر اين اساس تنظيم كرده‌‏اند. تلاش هند و چين براي دستيابي به منابع بيشتر نفت و گاز نيز يك تلاش كوتاه و ميان‌‏مدت خواهد بود و اين كشور ها نيز در آينده بيش از پيش تلاش خواهند كرد تا بر انرژي هسته‌‏اي تمركز نمايند.در اين فضا به نظر مي‌‏رسد تمركز بر ارايه تصويري از ايران مبتني بر منابع نفت و گاز داخل كشور و مناطق پيراموني نه تنها مطلوب نيست بلكه به نظر مي‌‏رسد اگر رقابت بر سر منابع انرژي در جهان افزايش يابد و به هر دليل جهان نتواند در ميان‌‏مدت منبع مناسبي براي كاهش وابستگي به نفت و گاز بيابد، ايران و منطقه پيراموني آن بيش از پيش به عرصه رقابت و نبرد قدرت‌‏هاي بزرگ تبديل خواهد شد. كافي است تصور نمود كه برخوردي ميان چين, آمريكا, هند و اروپا در خليج فارس و آسياي مركزي و قفقاز بر سر منابع انرژي روي دهد، حداقل پيامد چنين برخوردي اشغال و تجزيه بيشتر كشورهاي منطقه ميان قدرت‌‏هاي بزرگ خواهد بود.بنابراين ايران نه تنها بايد هرچه سريع‌‏تر از وابستگي خود به نفت بكاهد بلكه بايد از ارايه يك تعريف نفتي از خود نيز دوري نموده و در عين حال با غير امنيتي ساختن خود و محيط پيراموني و افزايش قدرت اقتصادي- تكنولوژيك و جايگاه منطقه‌‏اي خود به موتور محركه منطقه‌‏گرايي غرب آسيا تبديل شود. با توجه به اين روند پذيرش هرگونه تعهد درازمدتي كه مانع از توسعه توانايي ايران در زمينه تكنولوژي هسته‌‏اي صلح‌‏آميز شود، خلاف منافع درازمدت ملي كشور خواهد بود.